Գուցե զարմանաք՝ իմանալով, որ առաջին քրիստոնյաները կարդում էին սա։

Ի՞նչ էին ընթերցում քրիստոնյաները, նախքան Աստվածաշնչի պաշտոնական կանոնի հաստատումը։ Բոլոր քրիստոնյաները՝ լինեն կաթոլիկներ, ուղղափառներ, բողոքականներ, թե այլ դավանանքի հետևորդներ, միակարծիք են, որ Սուրբ Գիրքը՝ Աստվածաշունչը, ամբողջ քրիստոնեության մեջ ամենասրբազան տեքստն է։ Ի՞նչ նկատի ունեմ սրանով։ Նկատի ունեմ, որ Սուրբ Գիրքը մեզ տրված է Աստծո կողմից, և մենք կարող ենք վստահությամբ հավատալ դրան՝ առանց երկյուղի կամ սխալվելու մտավախության, քանի որ փրկությանն առնչվող հարցերում, գրավոր Խոսքի բովանդակությունն ամբողջովին ճշմարիտ է և անսխալ։
Վերջին 1500 տարվա ընթացքում Աստվածաշունչը տպագրվել է 5-ից 7 միլիարդ օրինակով և ամեն տարի վաճառքի ծավալով զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականը, ընդ որում այնքան մեծ առավելությամբ, որ այժմ ընդունված է համարել, թե երբ որևէ նոր գիրք արժանանում է «տարվա ամենավաճառվող գիրք» կոչմանը, դրա տակ, ըստ էության, նկատի է առնվում Աստվածաշնչից հետո ամենաշատ վաճառված գիրքը, քանի որ մյուսների ցուցանիշները նույնիսկ մոտ չեն դրան։ Քրիստոնյաներն արդեն գրեթե 1650 տարի է, ինչ կարդում են այս գիրքը։ Սա երկար ժամանակահատված է, սակայն ձեզ կարող է տարօրինակ թվալ, քանի որ մենք միշտ ասում ենք, թե Քրիստոսն ապրել է 2000 տարի առաջ, կամ որ քրիստոնեությունը ձևավորվել է 2000 տարի առաջ, և դա ճիշտ է։ Թեև Քրիստոսն ապրել է մոտ 2000 տարի առաջ, Աստվածաշնչի՝ մեր օրերին հայտնի կանոնը ձևավորվել է միայն մ.թ. 382 թվականին, երբ Հռոմում գումարված տեղական եկեղեցական ժողովը ճանաչեց և հաստատեց այն տարբեր թղթերն ու ավետարանները, որոնք ընթերցվում էին եկեղեցական արարողությունների ժամանակ, և որոնց ծանոթ էին ժամանակի քրիստոնյաները (կամ գոնե լսում էին դրանց ընթերցումը, քանի որ 382 թվականին, մարդկանց մեծ մասը գրագետ չէր)։ Ժողովը հաստատեց Աստվածաշնչի այն 73 գրքերը, որոնք մենք ունենք՝ Հին Կտակարանի 46 և Նոր Կտակարանի 27 գրքերը։ Եթե դուք բողոքական եք, սա գուցե մի փոքր տարօրինակ հնչի, և դուք հավատարիմ մնաք 66 գրքերից բաղկացած կանոնին, սակայն այդ տարբերակը որդեգրվել է միայն 1500-ական թվականներին՝ Հիսուսի երկրային կյանքից մոտ 1500 տարի անց։ Արևելյան ուղղափառության որոշ փոքր ճյուղեր նույնպես ունեն Սուրբ Գրքի գրքերի այլ ցանկ։ Սակայն ուշագրավ է, որ այդ ժողովը Սուրբ Գրքի այն կանոնական ցանկից, որն այսօր ընդունված է, դուրս թողեց մի շարք գրքեր կամ նամակներ, որոնք քրիստոնյաներն այն ժամանակ ընթերցում էին, և դրա համար նրանք շատ հիմնավոր պատճառներ ունեին։ Ուրեմն, եթե Սուրբ Գրքի կանոնը պաշտոնապես արձանագրվել է միայն մ․թ․ 382 թվականին, ապա ի՞նչ էին կարդում քրիստոնյաները մինչ այդ։ Դրա պատասխանը կարող է զարմացնել ձեզ։  Այսօր խոսելու ենք այն մասին, թե ինչ էին ընթերցում քրիստոնյաները, նախքան Աստվածաշնչի գրքերի ցանկի կազմվելը։ Եկեք անցնենք բուն թեմային։ Հռոմի տեղական ժողովի կողմից Աստվածաշնչի՝ թվով 73 գրքերի ցանկագրման պատճառն այն էր, որ նրանք ճանաչում էին այն գրվածքները, որոնք առաքելական ավանդության միջոցով ընդունվել էին որպես աստվածաշունչ (այսինքն՝ աստվածային ներշնչանքով գրված) և եկեղեցու կողմից ընդունվել էին թե՛ պաշտամունքային, թե՛ վարդապետական ​​առումով։
Կաթողիկե եկեղեցու Կրոնագիտության 1209-րդ կետում նշվում է. «Այսպիսով, ըստ էության, ընտրված 73 գրքերն ընտրվել են այն պատճառով, որ դրանք կրում են առաքյալների կնիքը»։ Անկախ նրանից՝ առաքյալները Հին Կտակարանի համար մեջբերումներ էին կատարում եբրայերեն Սուրբ Գրքից, թե հունարեն «Սեպտուագինտա» թարգմանությունից, որևէ գիրք կանոնի մեջ ընդգրկվելու համար անհրաժեշտ էր, որ առաքյալն ուսուցաներ այն կարդալ կամ դրան հղում կատարեր։ Իսկ Նոր Կտակարանի դեպքում՝ որևէ գիրք քննարկման առարկա դառնալու համար, պետք է առկա լիներ դրա կապը որևէ առաքյալի հետ։ Վաղ շրջանի եկեղեցին սարսափում էր այն մտքից, որ կարող է որևէ ուսմունք կամ պրակտիկա ընդունել մեկից, ով առաքյալ չէր կամ նույնիսկ չէր ճանաչում որևէ առաքյալի։ Նրանք սարսափում էին դրանից, քանի որ եթե որևէ մեկը սկսեր ուսուցանել՝ առանց հետևելու առաքյալներին կամ նրանց հաջորդած եպիսկոպոսներին, դա կարող էր հանգեցնել սխալ վարդապետության և պառակտման եկեղեցու ներսում։ Այդ միտքը նրանց սարսափեցնում էր, մահացու վախ էր ներշնչում։ Անտիոքի Սուրբ Իգնատիոսը մագնեսիացիներին ուղղված իր նամակում գրում է. «Ուստի ոչինչ չպետք է անեք առանց եպիսկոպոսի և երեցների»։ Ոչինչ չպետք է անել առանց այնպիսի անձնավորության, ով ճանաչել է առաքյալին կամ պատկանում է առաքելական հաջորդականությանը՝ ստանալով և փոխանցելով նրանց ուսմունքը։ Մի խոսքով՝ Աստծո կողմից աստվածային ներշնչանք ստացած առաքյալներն էին, որ ուղղորդեցին մեզ՝ սահմանելով Սուրբ Գրքի կանոնը։ Աստծո քաղաքի հիմքի մասին խոսելիս մտքին է գալիս «Հայտնություն» գրքի 21-րդ գլխի 14-րդ համարը։ Այն ասում է... Բայց հենց դրա համար էլ մենք ունենք այն կանոնը, որն ունենք։ Այն, սակայն, չի պատասխանում այն ​​հարցին, թե ինչ էին կարդում քրիստոնյաները, նախքան Հռոմի արտահայտվելը։ Այդ գրվածքները ևս եկեղեցու կողմից ճանաչվեցին որպես սուրբգրային (կանոնական)։ Թեև դրանց շուրջ որոշակիորեն ավելի շատ բանավեճեր էին ընթանում, այնուամենայնիվ, դրանք ընդգրկվեցին կանոնի մեջ՝ ապահովելով 73 գրքից բաղկացած կազմը։ Բայց ի՞նչ այլ գրություններ էին սովորաբար ընթերցում այդ ժամանակաշրջանի քրիստոնյաները։ 39-րդ նամակում Նիկիայի ժողովի լեգենդար հերոս Սուրբ Աթանասը ներկայացնում է այն գրքերի ցանկը, որոնք չեն մտնում կանոնի մեջ, սակայն նախատեսված էին՝ եկեղեցուն նոր միացողների ընթերցանության համար։
Դրանք, ըստ նրա խոսքերի, սահմանվել էին և հայրերի կողմից նշանակվել՝ որպես ուսուցման համար ընթերցվող գործեր։ Դրանց թվում են «Դիդախե»-ն (կամ՝ «Առաքյալների ուսմունքը») և Հերմասի «Հովիվը»։ «Դիդախե»-ն, որը հայտնի է նաև որպես «Տիրոջ ուսուցումը 12 առաքյալների միջոցով՝ ուղղված ազգերին», վաղ քրիստոնեական ձեռնարկ է։ Այն նորադարձներին սովորեցնում է, թե ինչպես ապրել քրիստոնեական կյանքով՝ անդրադառնալով բարոյականությանը, պաշտամունքային կարգերին և համայնքային կարգապահությանը։ Կարելի է ասել՝ սա յուրօրինակ առաջին քրիստոնեական կրոնագիտական ուղեցույց է։ Այն գրվել է մոտավորապես մ.թ. 70 թվականին և, հնարավոր է, նույնիսկ օգտագործվել է որպես Մատթեոսի Ավետարանի ուղեկից-հավելում, ինչը իսկապես հիանալի է։ Ահա Մատթեոսի Ավետարանը՝ մեր Տիրոջ պատմությունը, և ահա դրան կից այս փոքրիկ ուղեցույցը, որը կօգնի քեզ քայլել քրիստոնեական հավատքի ուղիով։ Այն բավականին հետաքրքիր է։ «Դիդախե»-ի հիմնական բովանդակությունը «երկու ուղիների» գաղափարն է։ Այն հակադրում է կյանքի ուղին մահվան ուղուն՝ ներկայացնելով քրիստոնեական բարոյագիտության գործնական ամփոփումը, որը ներառում է Աստծո և մերձավորի հանդեպ սերը, ոչ բռնությունը, ազնվությունը, մաքրակեցությունը, ողորմածությունը և վնասակար վարքագծից խուսափելը։
Այն պարունակում է բարոյական խրատներ։ Այն մանրամասնորեն ներկայացնում է արգելքներ և առաքինություններ՝ դատապարտելով սպանությունը, շնությունը, պոռնկությունը, գողությունը, սուտը, կախարդությունն ու ատելությունը և խրախուսելով հեզությունը, համբերատարությունն ու ճշմարտախոսությունը։ Խոսվում է նաև մկրտության ճիշտ կատարման և դրան նախապատրաստվելու մասին։
Նկարագրում է, թե ինչպես պետք է կատարվի մկրտությունը՝ Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու անունով՝ հնարավորության դեպքում օգտագործելով հոսող ջուր։ Նշվում է նաև մկրտողի և մկրտվողի համար նախատեսված պահքը, նախքան մկրտության կատարումը։ Այն խոսում է ծոմապահության և աղոթքի մասին, հստակեցնում ծոմապահության օրերը և զգուշացնում չպահել ծոմը կեղծավորների պես։ Այն ներկայացնում է քրիստոնեական աղոթքի հիմնական ձևը՝ «Հայր մեր»-ը՝ խորհուրդ տալով այն արտասանել օրական երեք անգամ։ Նա խոսում է Սուրբ Պատարագի սեղանի՝ գոհաբանության սեղանի մասին։ Այն ներառում է գոհաբանական աղոթքներ՝ ուղղված բաժակին և բեկված հացին, և սահմանում է, որ Հաղորդությունը նախատեսված է մկրտված և հավատքին համապատասխան ապրող անձանց համար։ Այն պահանջում է ապաշխարություն, նախքան համատեղ պաշտամունքը, ինչպես նաև խոստովանություն, նախքան Հաղորդության՝ գոհաբանության սեղանին մոտենալը։ Այնուհետև այն եզրափակվում է արթնության և վերջին իրադարձությունների մասին խոսքով։ Այն ավարտվում է պատրաստ լինելու հորդորով, քանի որ Քրիստոսի գալուստի ժամանակն անհայտ է, ինչպես նաև նախազգուշացնում է կեղծ մարգարեների և աճող չարության մասին՝ եզրափակվելով Քրիստոսի վերադարձի ակնկալիքով։ Ըստ Սուրբ Աթանասի՝ ուսուցման համար օգտակար մեկ այլ գիրք է «Հերմասի Հովիվը» (կամ պարզապես՝ «Հովիվը»)։ Այն վաղ քրիստոնեական երկ է՝ գրված մ.թ. 2-րդ դարի կեսերին, և ներկայացնում է հոգևոր փորձառությունների, տեսիլքների, խրատների ու առակների շարք, որոնց նպատակն է հավատացյալներին կոչ անել ապաշխարության և կոնկրետ, բարոյապես կարգապահ քրիստոնեական կյանքով ապրելու։ Կրկին նշենք, որ այն, ամենայն հավանականությամբ, գրվել է մոտավորապես 150 թվականին կամ 100-ից 150 թվականների միջակայքում։ Պատմության հիմնական թեման ձախողումից հետո ապաշխարությունն է։ Հեղինակը՝ Հերմասը, ներկայացված է որպես մեկը, ով խորհում է իր անցյալի մասին և բախվում բարոյական մարտահրավերի։ Կրկնվող շեշտադրումն այն է, որ նույնիսկ երբ մարդը հարգալից կամ կրոնասեր տեսք ունի, նրա սրտում դեռ կարող են մեղավոր մտքեր թաքնված լինել։
Ուստի ապաշխարությունը պետք է լինի իրական և ներքին, այլ ոչ թե պարզապես արտաքին։ Հատկապես կարևոր է այն շեշտադրումը, որ Աստծո ողորմությունը առաջարկվում է, սակայն դրան պետք է արձագանքել՝ անկեղծորեն կյանքն ուղղելով դեպի արդարություն։ Խոսքը տեսլականի մասին է։ Հիմնական մեկնաբանություններից մեկի համաձայն՝ կերպարը, որին հանդիպում է Հերմասը, տարեց կին է կամ Եկեղեցու խորհրդանիշ։ Եկեղեցին ներկայացվում է որպես աշխարհի համար գործող կառույց, իսկ Հերմասին ցուցում է տրվում, որ քրիստոնեական համայնքը կարևոր և կերտող դեր ունի՝ մարդկանց դեպի ապաշխարություն ուղղորդելու և հուսահատությունից հեռու պահելու գործում։ Այսպիսով, սրանք այն գրվածքներն էին, որոնց մասին ասվում էր, թե դրանք լավն են նորեկ քրիստոնյաների՝ քրիստոնեությանը նախապատրաստվողների ուսուցման համար։ Կային նաև մի քանի այլ նամակներ, որոնք վաղ շրջանի քրիստոնյաները կարդում էին և որոնք գրեթե համարվում էին կանոնական՝ գրեթե արժանանալով Սուրբ Գրքի կարգավիճակի։ Դրանցից մեկը Կղեմեսի (կամ Հռոմի Կղեմեսի, որը հայտնի է նաև որպես Հռոմի Սուրբ Կղեմես պապ) առաջին նամակն էր։
Այն գրվել է մոտավորապես մ.թ. 96 թվականին, ինչը չափազանց վաղ ժամանակահատված է՝ հաշվի առնելով, որ Հովհաննեսի Ավետարանը նույնպես գրվել է հենց այդ ժամանակ կամ գուցե նույնիսկ 96-ից հետո՝ մոտավորապես 100 թվականին։ Սա Կորնթոսի եկեղեցուն ուղղված նամակ է, որում հեղինակն անդրադառնում է այդ եկեղեցում առկա լուրջ հակամարտությանը, քանի որ համայնքի անդամները հեռացրել էին օրինական ղեկավարներին։ Ինչ վերաբերում է Կղեմեսին, ապա նրա մասին կան ակնհայտորեն նշանակալի փաստեր. նա ճանաչում էր Սուրբ Պետրոսին և Սուրբ Պողոսին, բառացիորեն ապրել էր նրանց հետ, իսկ ըստ որոշ ավանդությունների՝ հնարավոր է, որ նա ճանաչած լիներ նաև Հիսուսին։ Երբ Կղեմեսը դեռ փոքր երեխա էր, հնարավոր է, որ նա ճանաչած լիներ Քրիստոսին։ Իր նամակում Կղեմեսը կոչ է անում միասնության։ Նա հորդորում է կորնթացիներին հրաժարվել հպարտությունից ու նախանձից և վերադառնալ խոնարհությանն ու հնազանդությանը։ Նա շեշտում է, որ եկեղեցական իշխանությունը բխում է առաքյալներից, ովքեր նշանակել են առաջնորդներ և հաստատել կառուցվածք, որը պետք է շարունակեր գործել։ Կրկին ի հայտ է գալիս առաքյալ չհանդիսացող որևէ մեկից որևէ բան սովորելու հանդեպ ունեցած այդ վախը։ Նա հիշեցնում է նրանց, որ կարգի դեմ ըմբոստությունը հանգեցնում է պառակտման, մինչդեռ ճշմարիտ քրիստոնեական կյանքը բնորոշվում է բարի գործերի միջոցով դրսևորվող հավատով։ Նամակն ավարտվում է խաղաղության և միասնության համար արված աղոթքով՝ ցույց տալով վաղ շրջանի եկեղեցու՝ կառուցվածքի և համայնքային պաշտամունքի հանդեպ ունեցած խորը գիտակցումը։ Մի խոսքով՝ Կղեմեսի Առաջին նամակը ցույց է տալիս, որ եկեղեցին դեռևս վաղ շրջանից կարևորել է հեղինակությունը, կարգն ու միասնությունը՝ ի տարբերություն անհատապաշտության կամ քաոսի։ Մեկ այլ գրություն, որը լրջորեն դիտարկվում էր որպես կանոնի մաս, Բառնաբասի թուղթն էր։ Իրականում Բառնաբասի թուղթը ստեղծվել է 1-ին դարի վերջին կամ 2-րդ դարի սկզբին։ Ավանդաբար այն վերագրվում էր Բառնաբասին, թեև, հավանաբար, գրվել է մեկ այլ հեղինակի կողմից։ Նամակը կենտրոնանում է այն բանի բացատրության վրա, թե ինչպես պետք է հասկանալ Հին Կտակարանը Քրիստոսի լույսի ներքո։ Այն պնդում է, որ հրեական բազմաթիվ սովորույթներ՝ ինչպիսիք են զոհաբերությունները, սննդային կանոնները և թլփատությունը, երբեք նախատեսված չեն եղել բառացիորեն կատարելու համար, այլ՝ հոգևոր իմաստով։ Հեղինակն ընդգծում է, որ քրիստոնյաներն Աստծո ուխտի իրական ժառանգներն են, և որ Հին Կտակարանը, ճիշտ մեկնաբանման դեպքում, ամբողջությամբ մատնանշում է Հիսուսին։ Այն նաև ներկայացնում է բարոյական ուսմունք, որը հայտնի է որպես «երկու ուղիներ»՝ լույսի ու արդարության ուղին և խավարի ու մեղքի ուղին՝ հավատացյալներին հորդորելով ընտրել հնազանդության և սրբության կյանքը։ Բառնաբասի թուղթը ուսուցանում է, որ Սուրբ Գիրքը պետք է ընթերցել հոգևոր տեսանկյունից՝ Քրիստոսի միջոցով, և քրիստոնյաներին կոչ է անում սուրբ կյանք վարել՝ որպես Աստծո ճշմարիտ ժողովուրդ։ Ահա թե որոնք են այն նամակները, որոնք գրեթե տեղ են գտել սուրբգրային կանոնում։ Կային նաև այլ նամակներ, որոնք քրիստոնյաներն այդ ժամանակաշրջանում անկասկած կարդում էին կամ լսում դրանց ընթերցումը: Դրանք մեծ վստահություն էին վայելում, սակայն չէին դասվում Սուրբ Գրքի շարքին։ Դրանք երբեք կանոնական չեն համարվել, այնուամենայնիվ, շարունակել են ընթերցվել։ Դրանցից են Սուրբ Իգնատիոսի նամակները, մասնավորապես՝ Անտիոքին ուղղված նրա նամակը։ Նա այս նամակը գրել է մոտավորապես 107 թվականին Հռոմ ուղևորվելիս, որտեղ պետք է նահատակվեր հռոմեական խաղերի ժամանակ։ Նրան վայրի գազաններ են հոշոտել, ինչը շատ ցավալի է, սակայն նա այդ նամակները գրել է դրանից առաջ՝ գիտակցելով, թե ինչ է իրեն սպասվում։ Նա խստորեն շեշտում էր եկեղեցու միասնությունն ու հնազանդությունը եպիսկոպոսներին, ինչպես նաև մինչև մահ Քրիստոսին հավատարիմ մնալու կարևորությունը։ Իգնատիոսը բազմիցս հորդորում է քրիստոնյաներին միասնական մնալ իրենց եպիսկոպոսի, երեցների և սարկավագների շուրջ՝ այս կառուցվածքը համարելով էական՝ ճշմարիտ վարդապետությունը պահպանելու և պառակտումից ու հերձվածողությունից զերծ մնալու համար։ Նա նաև ներկայացնում է Սուրբ Հաղորդության վերաբերյալ ամենավաղ և հստակ ուսմունքներից մի քանիսը՝ այն բնութագրելով ոչ թե որպես խորհրդանշական ճաշկերույթ, այլ որպես Հիսուսի իրական մարմին, և եռանդորեն հորդորում է հավատացյալներին ընդունել նահատակությունը՝ որպես Քրիստոսի չարչարանքները կրկնօրինակելու միջոց։ Մի խոսքով՝ Իգնատիոսի նամակները միասնության, խորհրդական իրապաշտության և հալածվող եկեղեցում դրսևորվող քաջարի հավատարմության հզոր կոչ են։ Մեկ այլ նամակ, որն ընթերցվում էր քրիստոնյաների կողմից, Պոլիկարպոսի՝ փիլիպպեցիներին ուղղված նամակն էր։ Փիլիպպեցիներին ուղղված նամակը, որը, ամենայն հավանականությամբ, գրվել է մոտավորապես մ.թ. 2-րդ դարում կամ հենց 2-րդ դարում, հովվական բնույթի ուղերձ է, որը քաջալերում է Փիլիպպեի քրիստոնյաներին՝ հավատարիմ մնալ առաքյալներից ստացած ուսմունքներին։ Պոլիկարպոսը, ով, ըստ վաղ շրջանի ավանդության, Սուրբ Հովհաննեսի աշակերտն էր, հավատացյալներին հորդորում է ապրել հավատով, բարոյական անարատությամբ, խոնարհությամբ և տառապանքների հանդեպ հաստատակամությամբ լի կյանքով։ Նա զգուշացնում է կեղծ ուսուցիչների մասին և ընդգծում ուղղափառ վարդապետության կարևորությունը, հատկապես՝ Քրիստոսի մարմնավորմանն ու հարությանը վերաբերող հարցերում։ Նամակը նաև հրահանգներ է պարունակում եկեղեցու տարբեր խմբերի՝ երեցների, սարկավագների, երիտասարդների և այրիների համար՝ կոչ անելով յուրաքանչյուրին ապրել սրբությամբ և կարգապահությամբ։ Մի խոսքով՝ Պոլիկարպոսի նամակը հստակ հորդոր է՝ ամուր մնալ առաքելական ուսմունքի մեջ, դիմակայել մոլորությանը և հաստատուն մնալ քրիստոնեական արժեքների հարցում։ Եվս մեկ գիրք, որի մասին կխոսենք, Հակոբոսի նախաավետարանն է (Protoevangelium of James), որը գրվել է մ.թ. 2-րդ դարի կեսերին։ Թեև այն պարտադիր չէր համարվում սրբազան գիրք, սակայն ընթերցվում էր քրիստոնյաների կողմից, պարունակում էր բազմաթիվ ավանդազրույցներ և մեծ հարգանք էր վայելում այդ ժամանակաշրջանի քրիստոնյաների շրջանում։ Սա վաղ քրիստոնեական՝ հոգևոր ջերմեռանդության բնույթի տեքստ է, որը կենտրոնանում է Կույս Մարիամի կյանքի և Հիսուսի ծննդյանն առնչվող իրադարձությունների վրա։ Դրա գոյությունը վկայում է այն մասին, թե որքան մեծ թափով էր զարգանում Մարիամի հանդեպ նվիրումը քրիստոնեության ամենավաղ շրջանում։ Ավանդաբար այն վերագրվում է Հակոբոսին, ով, ամենայն հավանականությամբ, նրա եղբայրն էր։ Մենք չենք խորանա «Adelphoi» կամ «Adelphos» բառերի մեջ. դրանց և «եղբայր» բառի իրական նշանակության մասին ես առանձին տեսանյութ ունեմ, եթե ցանկանում եք դիտել այն։ Սակայն գրեթե անկասկած է, որ այն շատ ավելի ուշ է գրվել անհայտ հեղինակի կողմից։ Այս պատումն ընդլայնում է Մատթեոսի և Ղուկասի Ավետարաններում առկա՝ Հիսուսի մանկությանը վերաբերող պատմությունները և նկարագրում Մարիամի հրաշափառ հղիությունը, նրա դաստիարակությունը տաճարում, նրա հավիտենական կուսությունը, ինչպես նաև Հիսուսի՝ քարայրում ծնվելու տպավորիչ հանգամանքները։ Այն նաև ներկայացնում է այնպիսի կերպարների, ինչպիսիք են Քրիստոսի ծննդյան ժամանակ ներկա մանկաբարձուհիները, և մանրամասն ավանդազրույցներ է պարունակում Մարիամի ծնողների՝ Հովակիմի և Աննայի մասին։ Թեև այս գրությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել քրիստոնեական ջերմեռանդության և արվեստի, հատկապես՝ Մարիամական աստվածաբանության ձևավորման վրա, Եկեղեցին այն երբեք չի դիտարկել որպես կանոնական սուրբգրային տեքստ։ Մեզանից շատերը կարծում են (գոնե ես այդպես էի կարծում, նախքան եկեղեցու պատմությունն ուսումնասիրելը), թե Աստվածաշունչը միշտ էլ գոյություն է ունեցել։ Մինչդեռ պատմությունը հստակ ցույց է տալիս, որ Աստվածաշունչը միշտ չէ, որ գոյություն է ունեցել. այդ նամակները պետք է գրվեին։ Թղթերը պետք է գրվեին և ուղարկվեին։ Ավետարանները պետք է գրված լինեին առաքյալներից մեկի կամ առաքյալների աշակերտի կողմից։ Աստվածաշունչը Աստծուց տրված իսկական պարգև է և ունի աստվածային շունչ։ Սակայն Աստված այս պարգևը փոխանցեց այն մարդկանց միջոցով, ովքեր ժամանակ հատկացրին այն գրի առնելու համար։ Քրիստոնեության պատմության մեջ եղել է մի ժամանակաշրջան, երբ Աստվածաշունչը գոյություն չուներ։ Աստծո Խոսքը դա արեց։ Քրիստոսը՝ Լոգոսը, Աստծո բուն Խոսքը, մեզ տվեց առաքյալներին՝ հավատքի սյուներին, որպեսզի նրանք ուսուցանեն մեզ։ Եվ առաքյալները մեզ հիմնականում ուսուցանում էին իրենց բանավոր քարոզության և ավանդության միջոցով։
Եվ փա՜ռք Աստծո, որ ինչ-որ մեկը հայտնվեց ու սկսեց գրի առնել այդ ամենը։ Բայց այո՛, նախքան Սուրբ Գիրքը մեզ ամբողջությամբ կտրվեր աստվածաշնչյան կանոնի տեսքով, կային նաև այլ գրքեր, որոնք ընթերցվում էին վաղ շրջանի քրիստոնյաների կողմից։ Եվ այդ գրքերը հիանալի են ընթերցանության համար նաև այսօր՝ ճիշտ այնպես, ինչպես դա անում էին վաղ շրջանի քրիստոնյաները։ Մտածեցի, որ սա շատ հետաքրքիր թեմա կլինի ուսումնասիրելու և վաղ շրջանի քրիստոնյաների մասին մի փոքր ավելին իմանալու համար։ Ես միշտ ինքս ինձ հարց եմ տալիս. ցանկանում եմ լինել հենց այնպիսի քրիստոնյա, ինչպիսին վաղ շրջանի քրիստոնյանե՞րն էին, և ուզում եմ իմանալ, թե նրանք ինչ էին անում, որպեսզի ես էլ կարողանամ նույնն անել։ Եվ սա հիանալի օրինակ է՝ բացահայտելու վաղ շրջանի քրիստոնյաների կյանքի այնպիսի կողմեր, որոնց մասին գուցե երբեք չէիք լսել։